Consgripsiwn

20fed Ionawr 1915

Mae llywodraeth Prydain yn cyflwyno consgripsiwn ym mis Mawrth 1916.

Erbyn 1916 roedd angen mwy o filwyr ar Fyddin Prydain. Nid oedd cymaint o ddynion yn gwirfoddoli ac oedd yn ystod blwyddyn cynta’r rhyfel ac nid oedd unrhyw un yn gwybod a fyddai Byddin Ffrainc yn gallu goroesi’r colledion ofnadwy yn Verdun felly roedd rhaid i Brydain baratoi i ymladd yn erbyn yr Almaen ar ben ei hun.

Ym mis Mawrth 1916 pasiwyd Deddf Gwasanaeth Milwrol gan y senedd. Roedd hyn yn cyflwyno consgripsiwn i bob dyn oed 18 i 41. Yr unig eithriadau oedd athrawon, clerigwyr a gweithwyr mewn diwydiannau pwysig. Gall cyflwr meddygol penodol hefyd olygu gall dynion cael eu gwrthod.

Newidiwyd y rheolau ym mis Mai 1916. Roedd dynion priod nawr yn cael eu cynnwys yn ogystal â dynion a oedd wedi cael eu gwrthod yn y gorffennol.

Consgripsiwn?

Mae consgripsiwn yn golygu fod pobl yn cael eu gorfodi i wasanaethu dros eu gwlad, ac fel arfer yn cyfeirio at y lluoedd arfog.

Ymateb i Gonsgripsiwn yng Nghymru

Roedd llawer o bobl yn anghytuno gyda chonsgripsiwn. Crewyd sefydliadau yng Nghymru (ac ar draws Brydain) i wrthwynebu’r penderfyniad, gan gynnwys Pwyllgorau Gwrth-Gonsgripsiwn. Roedd y sefydliadau hyn yn argraffu pamffledi ac yn ymgyrchu yn Nhŷ’r Cyffredin i atal consgripsiwn rhag gael ei gyflwyno.

Pan basiwyd consgripsiwn yn 1916 gwnaeth sefydliadau yng Nghymru ymdrech fawr i sicrhau na fydd unrhyw un yn llwyddo osgoi’r alwad.

Gweithredodd heddlu yng Nghansnewydd “round-up” lle roedden nhw’n atal pob dyn o oedran consgripsiwn a’u holi pam nad oeddent mewn lifrai milwrol. Os nad oedd y dynion yn gallu profi eu bod yn wrthwynebwyr cydwybodol neu eu bod nhw’n esgusodedig am ryw reswm arall yna roeddent yn cael eu harestio.

Yn y pen draw, doedd hyd yn oed glowyr yn ddiogel o gonsgripsiwn. Yn 1917 penderfynodd y llywodraeth fynd a canran bach o ddynion o bob pwll glo a’u recriwtio mewn i’r fyddin. Dechreuon nhw gyda’r dynion hynny a aeth i’r pyllau glo ar ôl i’r rhyfel gychwyn (cymerodd rhai dynion swyddi yn y pyllau glo fel ffordd o osgoi gorfod mynd i frwydro). Pan roedd hi’n edrych fel byddai’r polisi yn newid i gynnwys dynion oedd wedi bod yn gweithio yn y pyllau am sawl blwyddyn, gwnaeth y glowyr fygwth mynd ar streic.

Poster recriwtio Cymraeg o 1914. Ym mlwyddyn cynta’r rhyfel roedd nifer o ddynion yn frwdfrydig am ymrestru yn y fyddin. Ond erbyn 1916 roedd llai o ddynion yn barod i ymrestru felly penderfynodd y llywodraeth gyflwyno consgripsiwn.